logo


Een land vol hypochonders

door
Tjeerd Tijmstra, medisch socioloog
Universitair Medisch Centrum Groningen

Dit artikel is eerder verschenen in dagblad Trouw op 12-04-08. Wij bedanken Dr. Tijmstra voor zijn toestemming het op onze site over te nemen.

Er is een ’epidemie van medische diagnostiek’ op komst. Durf er maar eens nee tegen te zeggen.

De samenleving wordt geconfronteerd met een scala aan diagnostische mogelijkheden waarmee mensen inzicht kunnen krijgen in hun gezondheidstoestand. Eén op de tien mensen maakt nu al gebruik van een medische zelftest. Niercheck, health check, total body scan: er zijn steeds meer mogelijkheden om informatie te krijgen over de kans op naderend onheil, in de vorm van ziekte, sterfte of een aangeboren afwijking.
 
’Hoe eerder erbij, hoe beter’, is het adagium. Veel mensen hebben hoge verwachtingen van vroege opsporing. Veel hogere verwachtingen dan dokters zelf, die weten dat de meeste kwaaltjes vanzelf overgaan.

Bij screeningen is sprake van ’belasting voor velen tegenover profijt voor weinigen’. Voor de bevolking bestaan op dit punt nauwelijks grenzen: men vindt het aanvaardbaar dat, om één iemand te redden, duizenden mensen ’voor niets’ worden onderzocht en behandeld. Maar het naar voren halen van de diagnose betekent tevens dat onbezorgde levensjaren worden ingeleverd voor een – vaak erg geringe – kans op een langer leven. Om gezond te blijven laten mensen zich nu eenmaal gemakkelijk ziek verklaren.

Beeldvormende diagnostiek, biochemische bepalingen en DNA-technologie leiden tot een epidemie van diagnostiek waarmee mensen voor zichzelf gezondheidsrisico’s in kaart kunnen brengen. Hierdoor wordt omgaan met risicokennis een steeds belangrijker aspect van de samenleving.
Onderzoek heeft laten zien dat het denken over kansen en risico’s ingewikkeld is, waarbij allerlei emotionele factoren een rol spelen. Ook al levert een screeningsonderzoek slechts voor een enkeling iets op, dan toch redeneren mensen vaak van ’Je zult die ene maar zijn’ (het binaire denken). Daarnaast willen mensen voorkomen dat zij later gaan denken ’Had ik toen maar....’
Deze ’geanticipeerde beslissingsspijt’ maakt dat een diagnostisch aanbod een sterk dwingend karakter heeft. Het zijn dezelfde drijfveren waar ook de marketingprofessionals van bijvoorbeeld de Postcodeloterij zo dankbaar gebruik van maken, als ze deelnemers werven met de slogan ’Voorkom dat u met spijt tussen juichende buren staat’.

Dit biedt de mogelijkheid van gecommercialiseerde angstuitbuiting, een gedachte die ook opkomt bij de reclame voor ’total body scans’. Peilingen laten zien dat mensen veel heil verwachten van deze technologie; men wil het zelfs in de basisverzekering hebben. Als het zover komt, zal dat een explosie aan kosten veroorzaken.

Nu er zoveel (zelf)tests worden ontwikkeld en aangeboden, gaan mensen er ook zelf steeds meer om vragen. Tot voor kort waren huisartsen erg terughoudend in het aanbieden van diagnostiek aan gezonde mensen. Zelf zullen ze ook niet gauw hun cholesterol onderzoeken, een niercheck of PSA-test naar prostaatkanker laten verrichten. Gestimuleerd door de farmaceutische industrie gaan huisartsen steeds meer aan ’cardiovasculair risicomanagement’ doen. Ze zullen onvermijdelijk grote groepen mensen met een risicoverhoging confronteren.

Nu al gebruiken bijna twee miljoen Nederlanders cholesterolverlagende medicijnen. Los van de medische noodzaak, zegt het ook iets over het creëren van een angstcultuur, waarbij de indruk wordt gewekt dat wij met een zwak en krakkemikkig lichaam ter wereld zijn gekomen dat voortdurend gecheckt en bewaakt moet worden. Die voorstelling van zaken dient nodig bijgesteld te worden.

Neem het voorbeeld roken. Het is voldoende aangetoond dat roken tot veel voortijdige sterfte leidt. Maar het meest opvallende is dat het menselijk lichaam in staat is om het inhaleren van vijftig giftige stoffen decennialang vol te houden.
De toenemende aandacht voor ziektedreiging en ziektepreventie leidt tot het scheppen van een beeld dat gezondheid en ziekte het allerbelangrijkste doel zijn dat moet worden nagestreefd. Toch krijgt eenieder vroeg of laat met ziekte, lijden en sterfte te maken. Door het perspectief zo sterk op het vermijden van tegenslag te richten, dreigt het gevaar dat mensen hun vermogen kwijtraken om met pijn, ziekte en sterven om te gaan.

Met andere woorden: de moderne technologie schept een illusie van onkwetsbaarheid, terwijl ze ons juist kwetsbaar maakt.

Wat de toekomst betreft zijn er twee ontwikkelingen mogelijk: of mensen nemen een relativerende houding aan ten opzichte van de moderne diagnostiek en beseffen dat zij vooral zelf verantwoordelijk zijn voor hun gezondheid en dat niet alle leed valt te vermijden. Of er ontstaat een hypochondrische samenleving. Tobbend in voorspoed, zullen we dan niks anders meer aan het hoofd hebben dan ons lijf.

naar boven
naar hoofdpagina

logo

Copyright © MeTZelf