Een land vol hypochonders
door
Tjeerd Tijmstra, medisch socioloog
Universitair Medisch Centrum Groningen
Dit artikel is eerder
verschenen in dagblad Trouw
op 12-04-08. Wij bedanken Dr. Tijmstra voor zijn toestemming het op
onze site over te nemen.
Er is een ’epidemie van medische diagnostiek’ op komst. Durf
er maar
eens nee tegen te zeggen.
De samenleving wordt geconfronteerd met een scala aan diagnostische
mogelijkheden waarmee mensen inzicht kunnen krijgen in hun
gezondheidstoestand. Eén op de tien mensen maakt nu al gebruik
van een medische zelftest. Niercheck, health check, total body scan: er
zijn steeds meer mogelijkheden om informatie te krijgen over de kans op
naderend onheil, in de vorm van ziekte, sterfte of een aangeboren
afwijking.
’Hoe eerder erbij, hoe beter’, is het adagium. Veel mensen hebben hoge
verwachtingen van vroege opsporing. Veel hogere verwachtingen dan
dokters zelf, die weten dat de meeste kwaaltjes vanzelf overgaan.
Bij screeningen is sprake van ’belasting voor velen tegenover profijt
voor weinigen’. Voor de bevolking bestaan op dit punt nauwelijks
grenzen: men vindt het aanvaardbaar dat, om één iemand te
redden, duizenden mensen ’voor niets’ worden onderzocht en behandeld.
Maar het naar voren halen van de diagnose betekent tevens dat
onbezorgde levensjaren worden ingeleverd voor een – vaak erg geringe –
kans op een langer leven. Om gezond te blijven laten mensen zich nu
eenmaal gemakkelijk ziek verklaren.
Beeldvormende diagnostiek, biochemische bepalingen en DNA-technologie
leiden tot een epidemie van diagnostiek waarmee mensen voor zichzelf
gezondheidsrisico’s in kaart kunnen brengen. Hierdoor wordt omgaan met
risicokennis een steeds belangrijker aspect van de samenleving.
Onderzoek heeft laten zien dat het denken over kansen en risico’s
ingewikkeld is, waarbij allerlei emotionele factoren een rol spelen.
Ook al levert een screeningsonderzoek slechts voor een enkeling iets
op, dan toch redeneren mensen vaak van ’Je zult die ene maar zijn’ (het
binaire denken). Daarnaast willen mensen voorkomen dat zij later gaan
denken ’Had ik toen maar....’
Deze ’geanticipeerde beslissingsspijt’ maakt dat een diagnostisch
aanbod een sterk dwingend karakter heeft. Het zijn dezelfde drijfveren
waar ook de marketingprofessionals van bijvoorbeeld de Postcodeloterij
zo dankbaar gebruik van maken, als ze deelnemers werven met de slogan
’Voorkom dat u met spijt tussen juichende buren staat’.
Dit biedt de mogelijkheid van gecommercialiseerde angstuitbuiting, een
gedachte die ook opkomt bij de reclame voor ’total body scans’.
Peilingen laten zien dat mensen veel heil verwachten van deze
technologie; men wil het zelfs in de basisverzekering hebben. Als het
zover komt, zal dat een explosie aan kosten veroorzaken.
Nu er zoveel (zelf)tests worden ontwikkeld en aangeboden, gaan mensen
er ook zelf steeds meer om vragen. Tot voor kort waren huisartsen erg
terughoudend in het aanbieden van diagnostiek aan gezonde mensen. Zelf
zullen ze ook niet gauw hun cholesterol onderzoeken, een niercheck of
PSA-test naar prostaatkanker laten verrichten. Gestimuleerd door de
farmaceutische industrie gaan huisartsen steeds meer aan
’cardiovasculair risicomanagement’ doen. Ze zullen onvermijdelijk grote
groepen mensen met een risicoverhoging confronteren.
Nu al gebruiken bijna twee miljoen Nederlanders cholesterolverlagende
medicijnen. Los van de medische noodzaak, zegt het ook iets over het
creëren van een angstcultuur, waarbij de indruk wordt gewekt dat
wij met een zwak en krakkemikkig lichaam ter wereld zijn gekomen dat
voortdurend gecheckt en bewaakt moet worden. Die voorstelling van zaken
dient nodig bijgesteld te worden.
Neem het voorbeeld roken. Het is voldoende aangetoond dat roken tot
veel voortijdige sterfte leidt. Maar het meest opvallende is dat het
menselijk lichaam in staat is om het inhaleren van vijftig giftige
stoffen decennialang vol te houden.
De toenemende aandacht voor ziektedreiging en ziektepreventie leidt tot
het scheppen van een beeld dat gezondheid en ziekte het
allerbelangrijkste doel zijn dat moet worden nagestreefd. Toch krijgt
eenieder vroeg of laat met ziekte, lijden en sterfte te maken. Door het
perspectief zo sterk op het vermijden van tegenslag te richten, dreigt
het gevaar dat mensen hun vermogen kwijtraken om met pijn, ziekte en
sterven om te gaan.
Met andere woorden: de moderne technologie schept een illusie van
onkwetsbaarheid, terwijl ze ons juist kwetsbaar maakt.
Wat de toekomst betreft zijn er twee ontwikkelingen mogelijk: of mensen
nemen een relativerende houding aan ten opzichte van de moderne
diagnostiek en beseffen dat zij vooral zelf verantwoordelijk zijn voor
hun gezondheid en dat niet alle leed valt te vermijden. Of er ontstaat
een hypochondrische samenleving. Tobbend in voorspoed, zullen we dan
niks anders meer aan het hoofd hebben dan ons lijf.
|
